على خان ، وزير امور خارجه ، در پيشگاه همايونى برده معرفى كرد . و چون معلمين از خارجه بودند ، مدرسه را تابع آن وزارتخانه مىپنداشت . . . در سنهء 1275 چهل و دو نفر از جوانان به پاريس براى تحصيل اعزام شدند كه در علوم و صنايع تحصيل كنند . . . » « 54 » صدارت ميرزا آقا خان نورى پس از قتل ميرزا تقى خان ، همين كه ميرزا آقا خان نورى ( اعتماد الدوله ) به صدارت رسيد ، كارهاى اصلاحى و اقدامات خير امير ، متوقف گرديد ؛ عمال و كارگزارانى كه از طرف امير منصوب شده بودند جملگى معزول و به جاى آنها آشنايان و بستگان اعتماد الدوله به كار گمارده شدند ، مستمريهاى مفتخواران بار ديگر برقرار شد . دوران اخير صدارت اعتماد الدوله از سال 1268 تا 1276 به طول انجاميد . در اين سالها بين عثمانى و انگلستان با دولت روسيه جنگ بود و هرسه دولت مىخواستند كه ايران را در صف متحدين خود وارد كنند ، ولى هيأت حاكم ايران ، به علت بيخبرى ، از اين اختلافات سودى نبرد . اعتماد الدوله كه سالها به طرفدارى از سياست انگلستان شهرت يافته بود ، يكباره بر سر مسائل جزئى تغيير سياست داد و در اثر نامهء تندى كه به سفير انگليس نوشت ، وى در ربيع الاول سال 1272 پايتخت را ترك گفت و مساعى سفير فرانسه در راه حل اختلافات به جايى نرسيد . در همين دوره بر اثر استمداد محمد يوسف ، حسام السلطنه ، والى خراسان ، به سوى هرات لشكر كشيد و با وجود تهديدات دولت انگليس در صفر 1273 ، هرات كه يكى از مهمترين معابر هندوستان است به تصرف دولت ايران درآمد . اعتماد الدوله كه از دشمنى انگلستان سخت بيمناك بود ، براى تجديد مناسبات سياسى ايران با انگلستان ، به تكاپو افتاد و فرخ خان امين الدولهء كاشانى را نخست به استانبول و سپس به پاريس فرستاد . در استامبول تلاشهاى امين الدوله به جايى نرسيد و نخستين شرط تجديد روابط ، عزل اعتماد الدوله بود . امين الدوله كه منظما با تهران در تماس بود ، همين كه از خبر فتح هرات آگاهى يافت ، براى حل مشكل راه پاريس پيش گرفت و اميدوار بود شايد به وساطت ناپلئون سوم امپراتور فرانسه ، به اختلافات موجود پايان بخشد . دولت انگلستان نيز همين كه ديد شرايط پيشنهاد سفير او در استانبول رد شده است ، در ربيع الثانى 1273 جزيرهء خارك را متصرف شد و تا اهواز پيش راند . « در چنين شرايطى مذاكرات بين ايران و انگلستان به وساطت امپراتور فرانسه ، ادامه يافت و سرانجام در رجب 1273 معاهدهء پاريس بين ايران و انگلستان منعقد گرديد و مقرر شد كه انگليسيها قشون خود را از بنادر و شهرهاى ايران خارج كنند و ايران نيز سپاه خود را از هرات و افغانستان بيرون ببرد و استقلال آنها را بشناسد و بعدها از هرگونه ادعايى نسبت به آنها صرف‌نظر كند ، و در حل اختلافاتى كه بين ايران و انگلستان ظهور مىكند ، ايران بايد به حكميت انگليس راضى گردد . معاهدهء پاريس ، كه بموجب آن افغانستان به كلى از تحت تبعيت ايران خارج گرديد و دولت ايران را به عذرخواهى از سفير انگليس واداشت ، باعث افزايش نفوذ اين دولت در دربار تهران شد ، و اعتماد الدوله با خوشى تمام ، شرايط آن را پذيرفت ؛ زيرا كه از بدتر از آن

--> ( 54 ) . خاطرات و خطرات ، پيشين ، ص 63 .